Байгаль орчин

Ãàäàðãûí áîëон газрын доорхи ус

Говь-Алтай аймгийн нутаг нь гадаргын усны хувиарлалтаар Монгол Алтайн ар хажуу болон өвөр хажуугийн мужид багтах бөгөөд Төв азийн гадагш урсгалгүй ай савд цутгах том голын нэг Завхан гол аймгийн зүүн хойд хэсгээр Тайшир, Жаргалан сумын нутгаар баруун хойд зүг урсан өнгөрнө.

Аймгийн гадаргын усны чухал төрөл болох нуураар харьцангуй баялаг бөгөөд гол төлөв техтоник хөдөлгөөний гаралтай нуурууд оршино.

Аймаг нь рашаан усны хувьд метан, азотот давсархаг ба шорвог рашааны мужид багтана.

Ãазрын доорхи ус дунджаар1200-3200 м өндөрт урсан өнгөрөх бөгөөд нутгийн зонхилох хэсэгт 5 мм -ээс доош хэмжээний урсац байх ба нутгийн өндөр уулсын таг болон цээжин биеийн багахан хэсэг газарт 5-10мм илүү хэмжээний урсацтай аж.

Хөрс

Говь-Алтай аймаг хөрс газар зүйн мужлалтаар Төв Азийн говийн мужийн бүсшилийн Алтай хийгээд говийн тойргуудад багтана. Ийм болохоор уулын болон талархаг ба хотгор газрын хөрс зонхилно. Аймгийн нутаг дахь Монгол Алтайн гол нуруу, түүний салбар уулсаар уулын тундрын, өндөр уулын хээрийн бүдүүн ялзмагт, уулын хуурай хээрийн бүдүүн ялзмагт, уулын нугын, уулын нугат хээрийн, уулын цайвар хүрэн, уулын цөлөрхөг хээрийн бор, уулын хээржүү цөлийн цайвар бор хэв шинжийн хөрсүүд хослон тогтжээ.

Îé

Ãîâü-Àëòàé àéìàã íü øèëì¿¿ñò îéí íººö áàãàòàé õàðèí çàãàí îéãîîð óëñàä òýðã¿¿ëäýã àéìãóóäûí òîîíä îðäîã. Íèéò îéí ñàí á¿õèé ãàçàð íü õàìãààëàëòûí á¿ñèéí  îéä õàìðàãääàã. Àéìãèéí íèéò íóòãèéí 0.06 õóâü áóþó 5 ñóìûí íóòãèéã õàìàðñàí  8548 ãà òàëáàéä øèíýñýí  îé, 13.6 õóâü íü áóþó 10 ñóìûí íóòãèéã õàìàðñàí 1794710 ãà òàëáàéä çàãàí îé, 122416 ãà òàëáàéã õàìàðñàí øàð ìîä, 4525 ãà òàëáàéã õàìàðñàí õàðìàã, 716 ãà òàëáàéã õàìàðñàí ñóõàé, 3288 ãà òàëáàéã õàìàðñàí òîîðîé çýðýã  ãîâèéí ìîäëîã, áóòëàã óðãàìàë áàéãàà íü ãîâèéí ýìçýã õºðñèéã ýëñíèé í¿¿ëòýýñ õàìãààëàõàä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ áàéíà.

Øèíýñýí îéí õóâüä Õàëèóí, Æàðãàëàí, Åñºíáóëàã çýðýã ñóìäûí íóòãààð, çàãàí îé íü Òîíõèë, Áóãàò, Øàðãà, Õàëèóí, Àëòàé, Öîãò, Öýýë, Ýðäýíý, Áèãýð, Òºãðºã çýðýã 10 ñóìûí íóòãààð  àðìàã òàðìàã áàéäëààð çîíõèëîí îðøèæ áàéíà.

Амьтны аймаг

Говь-Алтай аймаг íü амьтны аймгаар баян бөгөөд тухайлбал ойт хээр, хээр, говь буюу заримдаг цөл, цөл, өндөр уулын тагийн бүслүүрийн хад асга, ус орчмын шугуй, сэвсгэр элсний амьтад хөршлөн тархжээ. Тухайлбал тàгийн бүслүүрийн хөхтөн амьтан аргаль, янгир, ирвэс, түүнчлэн жижиг амьтад хадны баргачин, алтайн огодой, урт сүүлт шишүүхэй зэрэг нь аймаг дахь Монгол Алтайн гол болон түүний салбар уулсад амьдарна. Уулархаг нутагт элдэв янзын шавьжийн бүрдэл тааралдана.

Хээрийн бүсийн болон бусад бүсэд түгээмэл тархсан тарвага, зурам, чоно, хярс, туулай, үнэг, хүрэн зэрэг амьтдын бүлгэмдлийг нэрлэж болно.

Ойт хээрийн буга согоог, буган хандгай, суусар, жирх зэрэг амьтад дархан цаазат хасагт хайрхан зэрэг уул, мөн хар азаргын нуруунд бий.

Говь болон цөлийн бүсийн дархан цаазат хийгээд ховордсон амьтадаас хавтгай, хулан, бөхөн, мазаалай, зэгсний гахай, хар сүүлт, мөн махчин цоохондой зэргийг дурдалтай.

Говь, цөлийн мөлхөгч амьтдаас хонин гүрвэл, могой гүрвэл, могой, замба гүрвэлийг дурдахын сацуу загалт гүрвэл, тэмээн сүүлт могой хоёр зөвхөн Алтайн өвөр говьд оршдогийг хэлэх хэрэгтэй. Мөн говьд шумуул, дэлэнч, хөх түрүү зэрэг цус сорогчид элбэг.

Аймагт алтайн хойлог, цагаан ахууна, ятуу, хахилага, ёл, тас зэргээс гадна говьд, хээрийн бүсийн шувуудын гол бүрдэл болох монгол болжмор, талын бүргэд, тэрчлэн говь, цөлийн бүсийн тоодог, хулан жороо, чогчого, зэржгэнэ мэтийг нэрлэж болно. Түүнчлэн хүнд ойр амьдардаг хэрээ, улаан хошуут, хадна тагтаа, сохор элээ, үхэр цахлай áàéäàã.

Ургамшил

Òóñ аймаг нь ургамал, газар зүйн мужлалтаар Евразийн хээрийн их муж буюу Төв азийн дэд их мужийн Монголын ээрийн болон говийн умард цөлөрхөг хээрийн буюу Монгол Алтайн уулын дэд бага муж хийгээд Африк, Азийн цөлийн их мужийн Төв Азийн буюу Говийн төв мужийн Алтайн өвөр говийн дэд бага мужид тус тус багтана.

̺í ò¿¿í÷ëýí эмийн ургамлаар баян бөгөөд голлохыг дурьдвал алтан гагнуур, монгол тарваган шийр, вансэмбэрүү, говийн ганга, үнэгэн сүүлхэй лидэр, эмийн бамбай, урал чихэр өвс, ягаан хүн хорс, эгэл өмхий өвс, алаг цэцэгт башир, жавхаалаг башир, олон зүйл дэгд, хүн хорхоодой, тоорой, хонин арц, өргөст нохойн хошуу, марцны хоржигнуур, нангиад зээргэнэ, шар зээргэнэ, сийрэг сарнай, эгэл нишингэ, алтайн сонгино, говь цөл нутгийнаас хулангийн ундаа, цөлийн аргамжин цэцэг, элсний сулихар, бажууна тэргүүтнээр төлөөлүүлэн нэрлэж болно.

          Àéìãèéí õýìæýýãýýð 506 òºðëèéí óðãàìàë áàéãààãààñ ýìèéí óðãàìàë 70 ç¿éë, õ¿íñíèé óðãàìàë 39 ç¿éë, òýæýýëèéí óðãàìàë 331 ç¿éë, ãî¸ë ÷èìýãëýëèéí óðãàìàë 10 ç¿éë, òåõíèêèéí óðãàìàë 12 ç¿éë, àõóéí áóñàä õýðýãëýýíèé óðãàìàë äàâõàðäñàí òîîãîîð 60 ç¿éë, ãàçðûã óðãàìæóóëàõ 36 ç¿éë, õîðò óðãàìàë 8 ç¿éë, óëààí íîìîíä äàíñòàé íýí õîâîð óðãàìàë 13 ç¿éë, äàíñã¿é íýí õîâîð óðãàìàë 16 ç¿éë, óëààí íîìîíä äàíñòàé õîâîð óðãàìàë 5 ç¿éë, äàíñã¿é õîâîð óðãàìàë 19 ç¿éë áàéäàã.

 

Ашигт малтмал

Говь-алтай аймаг геологийн тогтоцоосоо шалтгаалан ашигт малтмалаар арвин баян юм. Аймгийн нутаг дахь ашигт малтмалыг тєрєл зvйлийн хувьд тємєрлєг болон тємєрлєг биш ашигт малтмал хэмээн ангилж болно.                                             

Тємєрлєг ашигт малтмалаас голлох томоохныг нэрлэвэл Шарга, Дарив, Тєгрєг сумын нутгийн зааг дахь єєрєєр хэлбэл, бага Даривын хєнгєн цагааны их хэмжээний нєєцтэй орд, Бугат сум дахь зэс молбидений хvдрийн орд, Тайшир сум дахь тvрvv эрт тєрмєлийн vщийн никель, тємрийн /соронзон гvр/ хvдрийн 50 сая тн-ын нєєцтэц орд, Цээл, Дэлгэр сум дахь хожуу эрт тєрмєлийн vеийн бvрдэлтэй тємрийн хvдрийн орд, Шарга, Тонхил сумын нутаг дахь алтны илэрц болон ордууд зэрэг болой.

Тємєрлєг биш ашигт малтмалаар тvгээмэл баян бєгєєд тэдгээрээс томоохныг нэрлэвэл Жаргалангийн Цахиуртай, Чандмана сумын Зээгт, Тєгрєг сумын хvрэн голын чулуун болон хvрэн нvvрс, Жаргалан , Тайшир сумын нутаг дахь асар их нєєцтэй тунамал гаралтай фосфоритын орд, Шарга, Тонхил, Халиун сумын нутаг дахь тvрvv кембрийн vеийн шєрмєсєн чулууны орд, Алтай сум дахь хожуу эрт тєрмєлийн vеийн бvрдэлттэй шил оптикийн тvvхий эд, Шарга сумын нутаг дахь Хvлэрийн орд, сум бvрийн нутаг дахь барилгын чухал материал болох шохойн чулуу, эрдэс будаг, тоосгоны шавар, Говийн хонхор хотгорууд дахь химийн тvvхий эд болох хужир, хоолны давс, глаберийн давс зэрэг болно.

Тэрчлэн Шарга, Хvйс, Бигэр зэрэг говийн хотгоруудад нефтийн илэрц байж болох талтай. Тvvнчлэн гоёл чимэглэлийн чулуугаас Цээл сумын нутаг дахь анар, аж богдын нуруун дахь болон, алтай євєр говиуд дахь эрдэнийн олон тєрлийн чулуулгуудыг нэрлэж болох байна.

 

 

 

 

 

 

 

 

Энэ блог таалагдаж байвал дэмжээд доод зургийг 1 дарчихаарай.

Сэтгэгдэлүүд:

1. BAAGII (зочин) | 2011-06-15 16:16:14
GAZRIINHAA UIL AJILLAGAA ENE TEREE OGT TAVIAGUI BNA. ENE MEDEELEL HEREGTEI CH AIMGIIN WEB SITED BAIVAL TOHIROMJTOI BH GJ BODOJ BNA. SHINE BLOG YUM SHIG BNA. AMJILT
2. Bilegee (зочин) | 2011-06-15 17:17:07
Sain uu zaluuchuudaa,
Ajil sain uu. Bainga ingej medeelel oruulj humuusiig gegeeruul baigaa chini sain shuu. Gehdee unshih zuilee baga, zurag bas uur argaar hyalbar oilgogdohoor tavij baigaarai.
3. undarmaa (зочин) | 2011-06-28 19:58:51
сайн байна уу?
та бүгдийн ажилд амжилт хүсье.
асууж тодруулах зүйл байна. холбогдох хаяг байна уу?
4. eenee (зочин) | 2011-10-05 15:26:51
Sn uu.yu baitsgaana daa.
5. batbayr (зочин) | 2011-10-31 12:34:42
HI sain bnuu
bi Govi altai aimgiin baigali orchin aylal juulchlaliin talaar mash ih medeelel baina mun goe geo sanaanuud bn tegeed neg sait ch yumuu blog ch yumuu ajilluulah sanaa bn ta buhen nadtai hamtarch bolno shuu minii mail haygaar Ireedvi_buya@yahoo.com
6. gobi_altai_boajg | 2012-02-10 11:23:46
сайн байцгаана уу. Сэтгэгдэл үлдээсэн бүх хүмүүстээ баяраллаа.Цаашид блогоо улам баяжуулнаа. Та бүхэндээ амжилт хүсье
7. энхтөвшин (зочин) | 2012-03-02 11:31:12
torson nutagtaa hairtai
8. gobi_altai_boajg | 2012-09-27 15:36:29
Хүнд төрсөн нутаг, эх орноос илүү зүйл гэж үгүй билээ....

Сэтгэгдэл үлдээх:

Таны нэр:
И-мэйл:
нийтэд харагдахгүй
Вэб:
оруулах албагүй
Сэтгэгдэл:
Дуурайлган
бич
CAPTCHA Image Дуут хувилбар
Reload Image

Энэ нь спамаас хамгаалах нэг хэлбэр болно. Нэвтэрсэн үедээ сэтгэгдэл бичихэд энэ гарахгүй.